Kromozomi Y mund të jetë një simbol i maskulinitetit, por po bëhet gjithnjë e më e qartë se është gjë tjetër veçse e fortë dhe e qëndrueshme. Edhe pse mbart gjenin “master switch”, SRY, që përcakton nëse një embrion do të zhvillohet si mashkull (XY) ose femër (XX), ai përmban shumë pak gjene të tjerë dhe është i vetmi kromozom që nuk është i nevojshëm për jetën.
Për më tepër, kromozomi Y ka degjeneruar me shpejtësi, duke lënë femra me dy kromozome X krejtësisht normale, por meshkuj me një X dhe një Y të thërmuar. Nëse e njëjtë gjë vazhdon, kromozomi Y ka vetëm 4.6 milionë vjetë para se të zhduket tërësisht. Kjo mund të tingëllojë si një kohë e gjatë, por nuk është kur mendoni se jeta kaekzistuar në Tokë për 3.5 miliardë vjet.
Kromozomi Y nuk ka qenë gjithmonë si ky. Nëse rikthehemi në orën 166 milionë vjet më parë, për gjitarët e parë, historia ishte krejtësisht e ndryshme. Kromozomi i hershëm “proto-Y” fillimisht ishte i njëjtë me kromozomin X dhe përmbante të gjitha gjenet e njëjta. Megjithatë, kromozomet Y kanë një të metë themelore. Ndryshe nga të gjithë kromozomet e tjera, të cilat ne kemi dy kopje në secilën nga qelizat tona, kromozomet Y janë gjithmonë të pranishme vetëm si një kopje e vetme, e cila u kalua nga baballarët tek djemtë e tyre.
Kjo do të thotë që gjenet në kromozomin Y nuk mund t’i nënshtrohen rekombinimit gjenetik, në përzierien e gjeneve që ndodhin në çdo brez që ndihmon për të eliminuar mutacione të dëmshme të gjenit. I privuar nga përfitimet e rekombinimit, gjenet kromozomike Y degjenerojnë me kalimin e kohës dhe humbasin përfundimisht nga gjenomi.
Përkundër kësaj, hulumtimet e fundit kanë treguar se kromozomi Y ka zhvilluar disa mekanizma mjaft bindës për të “vendosur frenat”, duke ngadalësuar shkallën e humbjes së gjeneve në një ndalesë të mundshme.
Për shembull, një studim i kohëve të fundit danez, i botuar në “PLoS Genetics”, sekuenconte pjesë të kromozomit Y nga 62 njerëz të ndryshëm dhe zbuloi se ai është i prirur për rirregullime strukturore në shkallë të gjerë duke lejuar “amplifikimin e gjeneve” – blerjen e kopjeve të shumta të gjeneve që promovojnë shëndet funksionin e spermës dhe zbutjen e humbjes së gjeneve.
Studimi gjithashtu tregoi se kromozomi Y ka zhvilluar struktura të pazakonta të quajtura “palindromë” (sekuenca e ADN-së që lexojnë të njejtat përpara si prapa – si fjala “kajak”), të cilat e mbrojnë atë nga degradimi i mëtejshëm. Ata regjistruan një shkallë të lartë të “ngjarjeve të konvertimit të gjeneve” brenda sekuencave palindromike në kromozomin Y – kjo është në thelb një proces “kopjimi dhe ngjitja” që lejon që gjene të dëmtuara të riparohen duke përdorur një kopje rezervë të padëmtuar si një shabllon.
Në pyetjen nëse kromosomi Y në të vërtetë do të zhduket, komuniteti shkencor në Britaninë e Madhe aktualisht është i ndahrë në dy grupe të “larguarit” dhe të “mbeturit”. Grupi i fundit argumenton se mekanizmat e saj të mbrojtjes bëjnë një punë të shkëlqyer dhe kanë shpëtuar kromozomin Y. Por të larguarir thonë se të gjitha ato që po bëjnë është lejimi i kromozomit Y që të kapet nga thonjtë e tij, para se të përfundojë në fund te shkëmbi. Prandaj debati vazhdon.
Një përkrahës kryesor i argumentit të largimit kromozonit Y, Jenny Graves nga Universiteti La Trobe në Australi, pohon se, nëse ju merrni një perspektivë afatgjatë, kromozimet Y janë të pashmangshme të dënuara – edhe nëse ato ndonjëherë mbahen pak më shumë se sa pritej. Në një letër të vitit 2016, ajo vë në dukje se minjtë japonez dhe vullnetarët e molës kanë humbur plotësisht kromozot e tyre Y – dhe argumenton se proceset e humbjes së gjeneve ose të krijuara në kromozomin Y në mënyrë të pashmangshme çojnë në probleme të fertilitetit. Kjo në fund të fundit mund të nxisë formimin e specieve krejtësisht të reja.
