“Deri në fund të kësaj dekade, Shqipëria të jetë “cashless”, pra që i gjithë ndërveprimi dhe të gjitha transaksionet financiare të jenë digjitale. Kjo është plotësisht e realizueshme dhe do të çlirojë vendin nga një barrë e madhe pluhuri dhe ferrash në të gjithë jetën e përditshme”, është shprehur më herët Kryeministri Edi Rama.
Me kartë apo me para në dorë? Shumica e shqiptarëve blejnë ose marrin shërbime duke përdorur para fizike dhe jo përmes mënyrave elektronike të pagesave.
Pavarësisht se vitet e fundit ka pasur një rritje të pagesave elektronike, qoftë të atyre të realizuara nga telefoni ose përmes terminaleve POS, ne vijojmë të jemi ndër ekonomitë më të varura dhe populli më i lidhur pas cash-it.
Megjithatë, qeveria synon që deri në vitin 2030 “të zhdukë” paranë fizike. Kur them zhdukje, nuk flas për eleminim total, por zvogëlim të përdorimit të lekut letër.
Por si do të dukej një Shqipëri pa para fizike? Thuajse çdo pagesë në dyqane, bar-restorante, hotele apo taksi dhe jo vetëm, do të realizohej me kartë përmes terminaleve POS në dyqane dhe lokale, përmes sistemit të pagesave të shpejta me QR Code ose nga telefoni.
Çfarë është bërë deri më tani në drejtim të kësaj?
Deri më tani janë ndërmarrë hapa të rëndësishëm: është miratuar ligji dhe aktet nënligjore për shërbimet e pagesave, janë licencuar institucionet e parasë elektronike, është përparuar me bankingun e hapur dhe janë bërë integrime me sistemet ndërkombëtare si SEPA dhe AIPS EURO.
“Shumë njerëz mendojnë që paraja fizike është një dhuratë. Kanë lindur dhe me lindjen e tyre dhe paraja vjen në duart e tyre, pavarësisht në formën e dhuratave nga prindërit e të afërmit, apo dhe në kuptimin simbolik që të jetosh duhet të kesh dhe para. Mirëpo e shoqëruar për shekuj tashmë që shoqëria njerëzore ishte mësuar të kishte kesh-in si mjet pagese, sepse nuk kishte asnjë alternativë tjetër, është konsideruar nga njerëzit si një gjë e domosdoshme, pjesë e tyre që nuk mund të zëvendësohet dhe nuk mund të hiqet.
Në fakt, paraja është mjet përdorimi për njerëzit, nuk është pronë e tyre. Në pronësi e kanë bankat qendrore, ata që emetojnë paranë dhe ata që emetojnë kanë kosto. Dhe në qarkullimin e vet nuk del kurrë kjo kosto. Është vlerësuar që kostoja te ne e kesh-it është diku te 1.7-2% e prodhimit të përgjithshëm bruto. Pra është një kosto shumë e lartë që e vret ekonominë, edhe për faktin sepse ne kemi para kesh, por mbi 400 miliardë lekë janë jashtë kanaleve bankare sot, në qarkullim. Pra që nuk dimë për cilësinë, mirëmbajtjen, për numrin dhe kur bëjmë transaksione të tjera, banka qendrore duke matur lëvizjen në ekonomi dhe nevojën, bën gjithmonë parashikime të printojë para të tjera, të zëvendësojë paranë e dëmtuar e kështu me radhë. Pra ka një kosto të lartë e cila na kushton shumë, 1.7-2% e GDP-së, është vlerë e lartë.
E dyta është që paraja fizike nuk lejon transparencë, pra shumë veprime që bëhen, bëhen në të zezë dhe në këtë mënyrë as aktiviteti tregtar i shoqërive, por as të ardhurat e buxhetit të shtetit nuk realizohen në masën që duhet. Le të pranojmë për një moment që ekonomia informale te ne, sipas vlerësimeve që bëhen, është diku te 30-40%. Pra gjithë kjo pjesë, po themi 30-40%, e veprimeve ekonomike që ndodhin pa deklarim, pa u regjistruar në libra dhe pa u faktuar si veprime që ndodhin, do të thotë që në arkën e buxhetit të shtetit vijnë më pak para, aktiviteti tregtar mbetet më pak, konkurrenca dëmtohet, dhe kur vjen puna dhe për financimin e ekonomisë apo të këtyre subjekteve që kryejnë këto veprime, atëherë ata çedojnë dhe bankat nuk i marrin në konsideratë, dhe ulet edhe numri apo volumi i kërkesave që duhet edhe për financim të ekonomisë.
Pra në çdo aspekt që ta marrim, mikro apo makro, ne vetëm humbasim me kesh-in. Ne shikojmë që edhe nëprt rrjete sociale ka njerëz që flasin, që bankat luftojnë se duan të zëvendësojnë paranë, se po futin mjetet e tjera se duan të marrin komisione. Jo, ju përmenda që paraja fizike sot kushton më shumë se çdo pjesë tjetër, çdo element tjetër që mund ta zëvendësojë atë. Është një kosto që nuk e mbart klienti, e mban banka qendrore, e mban ekonomia, dhe ne na duket sikur është pa kosto. Kanalet e tjera të qarkullimit, sigurisht janë shumë herë më të lira. Bile, sot nëpërmjet e-banking, veprimet deri në njëzet mijë lekë, por u rritën, dyzet mijë lekë, janë pa kosto dhe ka banka që edhe përtej këtyre nuk paguajnë fare në e-banking.
Pra, ne themi që të bëhen në mënyra të tjera nga kanale alternative, ku kanaleve alternative u ofrojmë kosto shumë më të lira. Fakti që ndodhi me SEPA-n apo dhe me Open Banking, janë kanale, mënyra të tjera që i vijnë në ndihmë tregut, e kursehen me dhjetëra milionë euro nga komisionet që paguanin deri tani klientët. Sigurisht nuk mund t’i bënin më përpara, sepse nuk ekzistonte teknologjia, se nuk ekzistonte një rregullore, se nuk ekzistonte ky bashkëpunim, se duan një dakordësi jo vetëm brenda vendit, por edhe jashtë vendit për metodat e standardet që do përdoren për kryerjen e këtyre pagesave, por ja që kemi ecur në këtë drejtim dhe nuk themi si para 10 vitesh që çfarë e duam kesh-in. Jo, themi sot që çfarë duam kesh-in, se sot ofrojmë edhe mundësitë e tjera”, tha Sekretari i Shoqatës Shqiptare të Bankave në një intervistë me gazetaren Ledina Elezi.
Çfarë pritet të bëhet në vijim?
Ministria e Financave ka hartuar një plan me 12 masa për zvogëlimin e parasë fizike në Shqipëri. Plani është i ndarë në 3 shtylla që përfshijnë nxitjen e pagesave elektronike, përmirësimin e infrastrukturës dhe kostove, edukimin financiar. Ky program kombëtar për reduktimin e cash-it, i hartuar nga Ministria e Financave, Banka e Shqipërisë, Shoqata e Bankave, si dhe nga aktorë ndërkombëtarë si VISA dhe MasterCard, parashikon ngritjen e një Këshilli të Pagesave Digjitale që do të koordinojë veprimet.
“Sigurisht edhe ekonomia cashless që të bëhet ka vështirësitë e veta. Nuk mund të ndodhë brenda një nate as brenda një viti, për më tepër në një vend si vendi ynë ku kultura dhe mënyra e jetesës është e lidhur shumë ngushtë me ekzistencën e parasë fizike.
Por e para gjë që mbetet për t’u vlerësuar është fakti që më në fund qeveria u shpreh politikisht dakord me masat për të ulur kesh-in në ekonomi. Ne kemi kaq vite që po luftojmë, së bashku me Bankën e Shqipërisë edhe nëpërmjet javës së parasë, që bëjmë thirrje edhe mundohemi të rrisim ndërgjegjësimin e publikut dhe të institucioneve të tjera që duhet njerëzit të mësojnë financën. Dhe mësimi i parë i financës është ta përdorësh paranë, mos ta mbash kesh. Në mënyrë që të kesh kosto sa më të ulët dhe të përfitosh sa më shumë.
Në këtë ndryshim që ka ndodhur brenda këtij viti, duhet vlerësuar që kemi tashmë një qëndrim të qartë të prerë që duam patjetër ekonomia të jetë pa kesh. E dyta, kur themi pa kesh nuk duhet kuptuar, se ka shumë spekulime sikur çdo gjë, 100% e ekonomisë nuk do të ketë kesh. Nuk flitet. Në literaturë dhe në standardet që bëhen për të kategorizuar një vend që është cashles apo jo, është përgjithësisht treguese që mbi 50% e transfertave e pagesave të ndodhin në kanale të tjera, jo me para fizike. Pra paraja fizike për gjëra të vogla do të ekzistojë dhe njerëzit edhe mund të kryejnë veprime. Por nuk mund të jetë mbizotëruese; në vendin tonë është mbizotëruese paraja, veprimet në kesh.
Me para, kesh mund të blesh të gjitha. Kurse po të vesh me kartë në çdo dyqan, mund të ketë dyqane që nuk paguan dot. Apo në hotele, në restorante nuk paguan dot. Do të thotë që kesh-i gjithandej pranohet, sot si jemi. Kurse kanalet e tjera alternative nuk janë akoma të vendosura që të mbulojnë gjithë territorin. E dyta që është e rëndësishme është fakti që kërkon shumë edukim financiar. Pra njerëzit duhet të jenë të ndërgjegjshëm që tashmë ekzistojnë mënyra të tjera të kryerjes së pagesave. Pra paraja nuk është një mjet zbukurimi, nuk është një mjet që ti shkon këtu dhe atje. Paraja është një mjet që ti të shkosh këtu dhe atje të paguash shërbimin. Se e paguan duke mbajtur në dorë apo e paguan në një mënyrë tjetër nga celulari, me kartë, në POS apo në çfarëdo varianti tjetër, rëndësi ka që ti të mbarosh punë.
Dhe sot, gjithë kultura e re, gjithë filozofia e qarkullimit në ekonomi është pikërisht kjo, që ty nuk të duhet paraja ta mbash si send, si objekt më vete. Të duhet që të marrësh shërbimin ose mallin, kundrejt një mënyre të pagesës. Dhe sot, mënyrat e pagesës janë pasuruar. Nuk është më vetëm kesh-i apo çeku siç ka qenë tradicionalisht edhe në vendet e tjera, por janë shumë kanale: QR-i, instant payment, karta, POS-i, mobile-i, nga kompjuteri, ka plot kanale të tjera që e kanë shndërruar, sot, sistemin financiar në një sistem krejtësisht të pamenduar më parë.
Dhe e fundit që do të thosha është që masat që do merren për të ulur kesh-in në ekonomi, duhet të jenë të mirë koordinuara edhe të harmonizuara. Paraja është, të themi, pronësi e Bankës Qendrore, dhe për sistemin e pagesave është Banka Qendrore që është përgjegjëse. Por rregullat e tjera me biznesin, se si duhet të pranojnë pagesat, janë përtej bankës qendrore, pra janë të qeverisë, dhe në këtë aspekt, në këtë hapësirë qeveria ka për të bërë shumë. Për vitin e ardhshëm është vendosur që deri në maj për shembull, të gjitha institucionet shtetërore publike që pranojnë pagesat duhet të kenë përveç parasë dhe një mënyrë tjetër alternative , që është shumë e mirë sepse shteti duhet të japë i pari shembullin që ne nuk jemi vetëm për para fizike.
Dhe janë vendosur, ka bërë një përmirësim OSHEE në të gjitha pikat e veta që ka, nuk pranojnë vetëm kesh-in por mund të paguash dhe me kartë. Te taksat e qarkullimit ti paguan tashmë edhe me kartë, jo vetëm në kesh, pra ka filluar edhe zbatimi konkret i tyre. Dhe e dyta, brenda majit duhet që të gjitha hoteleritë dhe restorantet përkatëse, sidomos në vijën bregdetare, por edhe në zonat që janë më turistike, duhet t’i ofrojnë klientit edhe një mënyrë tjetër pagese, përveç kesh-it, parasë fizike”, u shpreh Spiro Brumbulli.
Në vijim, pritet të zbatohet sistemi i pagesave të shpejta, i cili fillimisht ishte planifikuar të vihej në funksion deri në qershor 2026, por për shkak të përfshirjes së Maqedonisë dhe më gjerë të Ballkanit Perëndimor, afati mund të shtyhet deri në fund të vitit. Sistemi i pagesave të shpejta (instant payment), nënkupton që qytetarët do të mund të përdorin një QR code për të kryer pagesa nëpër dyqane, bare, restorante, hotele, taksi dhe të tjera, vetëm nëpërmjet skanimit të një kodi QR në telefon.
“Ka edhe një masë tjetër të parashikuar në vitin e ardhshëm, ku deri në fund të vitit gjithë bizneset duhet të përgatiten dhe të kenë edhe një mënyrë tjetër për pranimin e pagesave. Kjo ndoshta mund të jetë e parakohshme në sensin që, jo si vendim se nuk ka kuptim, ka shumë kuptim, por për realizimin praktik, sepse ne nuk duam që t’i detyrojmë bizneset vetëm te POS-i. Me POS-in kemi pasur shumë rezistencë nga bizneset e vogla për të pranuar, sepse pretendojnë se kostot janë të larta, paguhet e kështu me radhë, edhe pse do ndodhi një ndryshim vitin tjetër.
Por sepse në vitin tjetër parashikohet një reformë tjetër e rëndësishme, një projekt i madh që ka të bëjë me Instant Payment, me pagesat e menjëhershme në rang kombëtar, e cila do të jetë pa kosto për të gjithë ata që do pranojnë pagesat dhe më e rëndësishme është se marrësi, biznesi do t’i marrë paratë në llogari brenda 10 sekondave. Dhe kjo është një tjetër masë që sjell një ndryshim shumë të rëndësishëm në gjithë sistemin tonë financiar dhe ekonomik për mënyrën se si blerësi dhe shitësi do të bashkëpunojnë. Ndoshta ky projekt nuk do të mbarojë brenda vitit, në të njëjtën kohë që është vendosur afati, ose të mbarojë në dhjetor, por në dhjetor është vendosur afati.
Por me të gjitha këto, këtu mund të ketë hapësirë, sepse rëndësi ka që do bëhet. Biznesi duhet patjetër që ta ketë një alternativë pranimi. Pra po ecim në një rrugë më në fund të sigurt dhe këtë rrugë si shoqatë ne kemi mbi 6-7 vjet që e kemi kërkuar realisht, që të fillojmë dhe të shikojmë se si ekonomia mund të reagojë pa kesh-in, pa këtë presionin e madh për të pasur para fizike me vete. Sot po të lëvizësh në Shqipëri, po s’pate kesh me vete, para fizike në xhep, je i pasigurt se çfarë mund të ndodhë në një qytet tjetër; nuk paguan dot as autobusin, nuk paguan dot restorantin, nuk paguan dot hotelin e kështu me radhë.
Në kushtet e Instant Payment, ku çdo gjë mund të ndodhë nga llogaria jote në llogarinë e shitësit, bëhen zero gjitha këto vështirësi dhe shitësi është i detyruar të të pranojë. Pra në qoftë se ai nuk ka një alternativë, është përgjegjësia e tij, jo e blerësit. Blerësi thotë: “Unë kam para në llogari dhe dua të dërgoj nga llogaria”, kaq, dhe mbyllet historia. Nëse ai nuk ka alternativë, përgjegjësinë e ka shitësi. Pra kemi të bëjmë me një ndryshim të madh, është koha që teknologjia na e solli, por edhe në tërësi gjithë shoqëria ka rënë dakord dhe ka përgatitur edhe standardet përkatëse se si mund të punohet.
Pra të mos themi pse na lindi ideja tani; na lindi tani sepse tani u bënë gjërat gati, nuk mund të kërkonim dot më përpara, edhe pse vazhdimisht kemi kërkuar që në shuma të mëdha transaksionet duhet të mos bëhen në kesh. Dhe janë bërë edhe disa hapa; nuk mund të blesh dot një shtëpi të themi apo një makinë, në qoftë se ti nuk i ke vendosur paratë paraprakisht në bankë, në llogarinë e noterit, dhe pastaj të bësh veprimet e tjera.
Pra, në përgjithësi, po fillon një program, i cili do ta ndihmojë Shqipërinë që brenda 2030 të jemi mbi 50% të transaksioneve jo kesh.”
Përgjatë këtij viti, në maj nisi edhe zbatimi i programit të Mastercard për ofrimin e 4.750 terminaleve POS falas për një vit për bizneset. Synohet që deri në vitin 2028, nëpërmjet përpjekjeve të tjera të qeverisë, të arrihet mbulim universal me terminale POS, 60% të pagesave të kryhen në mënyrë digjitale dhe të gjitha institucionet publike të pranojnë pagesa elektronike. Megjithatë, sfidat janë të dukshme. Kostot e transaksioneve me POS janë të larta për bizneset, njohuritë financiare të qytetarëve mbeten të ulëta, mungon koordinimi i plotë në politikëbërje dhe infrastruktura është e kufizuar me vetëm 10 terminale POS për çdo 1000 mijë banorë.
“Ne kemi dy vjet që situata me POS ka ndryshuar. Nga situata kur bankat shkonin edhe shtynin bizneset që të pranonin POS, në një situatë tjetër kur është biznesi që vjen dhe e kërkon POS-in. Dhe kjo jo se kemi bërë ne ndonjë çudi, por fakti që ka shumë turistë dhe është rritur turizmi, tashmë restorantet, hotelet, lokalet e ndryshme që shohin që kanë fluks turistik dhe turistët kërkojnë patjetër që të paguajnë me karta, janë të detyruar që të plotësojnë vetveten. Pra të kenë dhe një mënyrë tjetër të pranimit të pagesave.
Dhe kjo e ka rritur shumë numrin e POS-eve, jemi rreth 29 mijë POS-e të shtuara, por edhe fakti i projektit pilot që ju përmendët i Mastercard-it, që jepet POS-i falas për një vit dhe deri në një shumë të caktuar nuk ka as komisione për tregtarin ka ndihmuar dhe me bankat është ecur mirë, sidomos gjatë periudhës së verës, ritmet janë ulur diku tani pas muajit tetor, por vazhdojmë përpjekjet. Dhe ndërkohë duam që ta zgjerojmë, sepse nuk mund të shkosh pafund te turizmi vetëm. Ne kemi problemet e tjera; psh taksitë sot dhe turistët udhëtojnë shumë edhe me taksitë dhe nuk paguajnë dot me karta, duhet të kenë kesh. Janë gjëra të vogla, si me thënë, që sot nuk i paguajnë dot me karta, duhet patjetër me kesh.
Dhe duam patjetër që të ndërtohet një program tjetër që duhet të shërbejë edhe nëpër urbane, edhe nëpër taksi, mënyra e pagesës edhe me karta, jo vetëm me kesh. Mirëpo kjo kërkon një program specifik, dhe ja kemi ngritur, jemi në diskutime, dhe shpresojmë që në qoftë se do bëhet edhe kjo sigurisht, edhe ajo pjesë e mbetur pastaj do jetë më e shpejtë, sepse programi në vetvete kishte të kufizuar 4 fusha ku POS do të ishte falas. Pjesa tjetër pastaj vazhdon në mënyrën tradicionale”, sipas Brumbullit.
Për të kapërcyer këto sfida, janë hartuar 12 masa konkrete të ndara në tre drejtime. Drejtimi i parë lidhet me nxitjen e pagesave digjitale, përmes vendosjes të tavanit të pagesave cash për individët në 500 mijë lekë, uljes së tavanit të pagesave cash për bizneset nga 150 mijë lekë në 100 mijë lekë, vendosjes së detyrimit ligjor për tregtarët dhe institucionet publike që të pajisen me POS, eliminimit të transfertave cash në pagesat qeveritare dhe nxitjes së përdorimit të metodave elektronike nga administrata publike.
“Fakti që në njërën anë ulet dhe në tjetrën vendoset për herë të parë, në parim janë dy gjëra pozitive dhe duhen përshëndetur. Pra fakti që ne kemi pasur për biznesin dhe kemi vlerësuar që 150.000 lekë është e lartë dhe vijmë në 100.000, është shumë në drejtimin e duhur, masë e mirëpritur, e kërkuar prej kohësh dhe më në fund e realizuar. Kurse për individët, 500 mijë lekë, përveç faktit që është hera e parë që vendoset dhe duhet përshëndetur përfundimisht iniciativa dhe vullneti politik i qeverisë për të ndërmarrë dhe këtë masë, shuma sigurisht që është e lartë.
Është e lartë për një vend në zhvillim si Shqipëria, krahasuar edhe me vendet e rajonit dhe më gjerë, por edhe në përgjithësi për vendet që janë të mbytura nga kesh-i dhe janë ekonomi kesh-i, një shumë e tillë nuk i përgjigjet asaj që disponojnë shumica e njerëzve paranë fizike në duart e tyre. Në vendin tonë, paga mesatare është diku te 80-90 mijë lekë dhe vendosja e një kufiri prej 500 mijë lekë është disa herë mbi pagën mesatare. Në këtë kuptim, 500 mijë lekë kesh nuk është realist dhe nuk na ndihmon dot në atë drejtim që ne duam, që të luftojmë kesh-in dhe ekzistencën e parave fizike në qarkullim. Po le 500 mijë lekë, me 500 mijë lekë njeriu mbaron çdo gjë dhe plus, edhe më shumë nga sa ka nevojë. Do të thotë që nuk ka nevojë për mënyrat e tjera të kryerjes së pagesave.
Megjithatë, si hap i parë, duhet përshëndetur dhe nga të gjitha mesazhet që po marrim është që do të rishikohet edhe nga grupi i punës i ngritur për planin e masave për të luftuar kesh-in në ekonomi, që do të jetë, sigurisht, duke ardhur duke u ulur dhe ndoshta nga fundi i vitit tjetër mund të ketë një rishikim. Por, sigurisht, që nuk i përgjigjet realitetit tonë, në mendimin dhe gjykimin tonë.”
Drejtimi i dytë fokusohet në përmirësimin e infrastrukturës dhe uljen e kostove, duke përfshirë kufizimin e tarifave të interchange fee, ndërlidhjen e pagesave me platformën publike dhe sistemin e fiskalizimit, vendosjen e QR Code universal, zbatimin e sistemit kombëtar të pagesave të menjëhershme dhe bashkëpunimin me sektorin privat për shtrirjen e infrastrukturës.
“Në qoftë se vlerësimi që bëhet, siç e përmendëm, 30-40% është ekonomi informale, atëherë sigurisht që shumë pagesa janë akoma në kesh. Por, edhe në pjesën tjetër, edhe ato pagesa që janë të formalizuara dhe që janë me fatura, shumica e tyre bëhen si pagesa në kesh, pra nuk bëhen pagesa në kanalet e tjera alternative. Pra ti mund të blesh në një butik, të themi një xhaketë, dhe ai të thotë është 25.000 lekë. Ti 25.000 lekë nuk e bën as me kartë, as me llogari, por e bën në kesh. Dhe ky veprim, ok, është i ligjshëm, por është në kesh. Kjo e rrit atë që ne themi peshën e veprimeve në kesh në ekonomi. Pra ne duam edhe këto që janë vërtet ligjore, të mos paguhen në kesh, por të paguhen në një mënyrë tjetër. Të paguhen me kartë, të paguhen në instant payment, e kështu me radhë.”
Drejtimi i tretë ka të bëjë me edukimin financiar, përmes fushatës kombëtare të ndërgjegjësimit dhe informimit “Shqipëria paguan digjital”, e cila synon të ndryshojë kulturën e pagesave në vend.
“Kur flasim për edukimin financiar, nuk flasim vetëm që duhet të bëjmë pagesa me para fizike apo jo. Edukimi financiar do të thotë të menaxhosh paratë e tua, që të bësh atë buxhetin familjar. Sa të ardhura kam, sa shpenzime bëj. Nëse më dalin të ardhurat për shpenzimet që planifikoj, apo jo? Nëse nuk më dalin, ku duhet të vete që të gjej diferencën? Duhet të marr kredi, po si duhet ta marr kredinë dhe sa duhet marrë kredi, dhe i ndërgjegjshëm që këtë kredi që merr, për sa vite dhe sa fuqi ke për ta shlyer.
E dyta është në qoftë se ti këto të ardhura që të mbeten në formën e kursimeve të mos i mbash poshtë jastëkut, por që t’i futësh në përdorim. Pra mund të hapësh në një llogari kursimi, një depozitë me afat, mund të luash në investimet me letrat me vlerë, siç janë obligacionet qeveritare, por sot ka hapësira që ti mund të luash edhe në tregjet ndërkombëtare, të lejohet të blesh edhe aksione në bursat e vendeve të tjera, apo qoftë edhe në mjete të tjera siç janë crypto-assets për ata që janë mirë të përgatitur dhe njohin rreziqet e këtyre mjeteve financiare.
Por që t’i bësh këto, ti duhet të dish; në qoftë se do investosh në bonot e thesarit, duhet ta kuptosh çfarë janë bonot e thesarit. Në qoftë se do investosh në obligacione, çfarë është obligacioni shtetëror? Nëse ti investon në subordinated, në atë borxhin e ndërvarur që themi ne për bankat që shumica e marrin për efektet e plotësimit të kapitalit, çfarë rreziku ke? Ku është e mira? Nuk është vetëm të shikosh normën e interesit, por duhet të kuptosh edhe rrezikun. Pra edukimi financiar është më i gjerë sesa thjesht paguaj me kesh, apo mos paguaj me kesh. Duhet të kuptosh financën, ato elemente bazë, që nga norma e thjeshtë e interesit te norma e përbërë. Kur ti fiton, kur i lë 2 vite të themi depozitën me afat, pse të intereson? Sepse në vitin e dytë ti fiton interes jo vetëm shumën që ti ke futur, por edhe interesin që ke fituar vitin e parë, dakord?
Po duhet të kuptosh nga ana tjetër edhe penalitetet; në qoftë se nuk paguan në afat një këst kredie, cfarë do të thotë. Pra me kalimin e kohës, ajo shumë nuk mbetet e njëjtë, ajo të penalizon me interesin që llogaritet për çdo ditë vonese, dhe ti pastaj i paguan edhe më shumë. Pra ka të bëjë me disa koncepte që janë të domosdoshme në jetën tonë, sidomos në ekonominë e tregut ku duam apo nuk duam ne, në të gjitha marrëdhëniet që kemi, maten të gjitha përpjekjet tona në njësi monetare. Dhe që ta pranosh këtë, duhet patjetër që të kuptosh disa gjëra nga financa”, u shpreh Sekretari i Shoqatës Shqiptare të Bankave.
Por cilat janë shtetet në Evropë që e kanë zhdukur pothuajse plotësisht paranë fizike?
Në vend të parë renditet Suedia, e cila ka modelin më të përparuar në botë, me vetëm 1% të transaksioneve që kryhen me para fizike. E dyta në listë vjen Norvegjia, ku bankat kanë reduktuar sportelet e parasë fizike. Nga ana tjetër, kartat e debitit dhe pagesat online përbëjnë mbi 95% të transaksioneve në Holandë, ndërsa Danimarka ka investuar në edukimin financiar të popullsisë për eliminimin gradual të cash-it.
Kështu, vendet skandinave, krahas shumë fushave të tjera, kryesojnë edhe në atë të pagesave elektronike.
Sipas programit kombëtar për zvogëlimin e parasë fizike dhe më herët Strategjisë Afatmesme të të Ardhurave të Ministrisë së Financave, Banka e Shqipërisë, Ministria e Financave dhe Shoqata Shqiptare e Bankave do të krijojnë një grup pune për uljen e komisioneve të terminaleve POS.
“Grupi i punës akoma nuk ka filluar. Është duke u ngritur. Pra, janë mbledhur emrat, kandidatët nga institucionet që do jenë pjesë, por akoma nuk është bërë takimi i parë. Ndërkohë që ne me Bankën e Shqipërisë, në takimet që kemi pasur, kemi rënë dakord që në kuadrin edhe të përafrimit të legjislacionit tonë me atë të Bashkimit Evropian, brenda gjashtëmujorit të parë të vitit tjetër, të 2026-ës, pritet që të ndryshojë rregullorja jonë përkatëse mbi interchange fee, mbi komisionet e ndërsjella që kanë të bëjnë me kartat e debitit dhe kartat e kreditit, dhe do të ndjekim atë model që kanë edhe vendet e Bashkimit Evropian, përkatësisht me 0.2 dhe 0.3% për kartën e debitit dhe kartën e kreditit.
Pra është një masë që do të ndërmerret, por që të vijmë deri te udhëzimi duhet bërë dhe një ndryshim në ligjin për shërbimin e pagesave, kështu që parlamenti duhet të ndihmojë patjetër duke i dhënë përparësi atij ndryshimi sa më shpejt në tremujorin e parë të 2026-ës, në mënyrë që t’i lihet kohë pastaj zbatimit të atij neni të ri, t’i hapet rruga edhe ndryshimit të rregullores”, tha ai.
Shqipëria nisi zyrtarisht pagesat nga 7 tetori i këtij viti. Prej asaj date, çdo emigrant shqiptar mund t’i dërgojë para familjes së tij në Shqipëri duke përdorur SEPA. Po ashtu, edhe shqiptarët brenda vendit mund të nisin transaksione në euro drejt vendeve të tjera nëpërmjet këtij sistemi.
Për transaksionet deri në 20 mijë euro që nisen nga Shqipëria drejt vendeve të tjera, komisionet janë maksimumi 2 euro, për transaksionet deri në 100 mijë euro janë sa 0.01% e vlerës, ndërsa për transaksionet mbi 100 mijë euro, komisionet janë maksimumi 25 euro.
Për transaksionet e mbërritura nga vendet SEPA, komisionet nuk tejkalojnë vlerën e 3 eurove. Për shembull, nëse një i afërmi juaj dërgon para nga Italia në Shqipëri përmes SEPA, bankat shqiptare do të mbajnë maksimumi 3 euro komision nga kjo shumë.
“Të dhënat janë paraprake, të themi operative, dhe në dijeninë time janë diku për tetorin transferta në dalje në vlerë rreth 400 milionë euro, kurse në hyrje janë diku te 22.000 transferta që vijnë nga vendet e SEPA-s në Shqipëri me një vlerë diku te 200 milionë euro, kurse në nëntor është gati me 7% rritje numri i transfertave. E rëndësishme për SEPA-n nuk është thjesht të matim numrin, e rëndësishme është që tashmë njerëzit paguajnë më pak, sepse ai që dërgonte para nga Gjermania do vazhdojë të dërgojë, por nëse duhet të dërgonte me 70-80 euro, sot paguan vetëm 2 euro apo 5 euro, që përfitimi është i madh në kuptimin e komisioneve. Dhe në një vlerësim të fundit që patëm, përfitimet e SEPA-s na del jo 20 milionë, por mund të shkojnë deri në 70 milionë, para që nuk i marrin më institucionet që u shërbejnë individëve dhe subjekteve, por mbeten në xhepat e individëve dhe subjekteve. Pra është një platformë shumë e mirë që duhet shfrytëzuar gjerësisht dhe nga kontaktet që kemi pasur me individë dhe me biznese e kanë lavdëruar jashtëzakonisht shumë, kështu që ishte një sukses i plotë”, tha Brumbulli.
Një projektligj po përgatitet për krijimin e Byrosë së Kredisë, një strukturë që do të ndihmojë bankat të vlerësojnë më mirë se sa i besueshëm është një qytetar apo biznes për të marrë kredi.
Ndryshe nga regjistri aktual i Bankës së Shqipërisë, kjo Byro do të mbledhë më shumë informacion, jo vetëm për kreditë bankare, por edhe për detyrime ndaj tatimeve, institucioneve shtetërore apo faturave të shërbimeve si energjia dhe uji. Mbi bazën e këtyre të dhënave, do të përgatitet një vlerësim i kreditit (credit score), që bankat do ta përdorin kur dikush aplikon për hua.
Ndarja e të dhënave do të bëhet me miratimin e individëve dhe bizneseve, por në praktikë raporti i credit scoring pritet të jetë një kërkesë standarde për marrjen e kredisë. Byroja do të ngrihet nga një subjekt privat dhe do të mbikëqyret nga Komisioneri për Mbrojtjen e të Dhënave Personale, për të garantuar mbrojtjen e informacionit personal.
“Byroja e Kredisë është një institucion i pavarur që mbledh të dhëna financiare për individët dhe bizneset, se si i kanë raportet financiare kundrejt të tretëve dhe atë që sot ne e marrim të cunguar, të pjesshme nga regjistri i kredive, nesër do ta marrim në mënyrë të plotë nga Byroja e Kredisë kundrejt një scroing, kundrejt një note po themi, që sipas disa algoritmeve të caktuara të standartizuara ndërkombëtarisht, Byroja jep. Në qoftë se për Sprion thotë se është 10, kur vjen e aplikon për kredinë në bankë, do të thotë që me Spiron nuk ke rrezik, jepja menjëherë kredinë dhe është rreziku shumë afër zeros. Në qoftë se Spiro është 6, po themi, atëherë kujdes se këtu ka edhe rrezik dhe duhet të marrësh parasysh disa elementë që ti të mbrohesh. Në qoftë se ky është në një nivel të caktuar, po themi nën 4, Spiro nuk bën për kredinë, mos e jep se nuk e njeh që ta kthejë detyrimin. Pra do ndryshojë mënyra e qasjes së individit dhe biznesit ndaj kredimarrjes kundrejt një scoringi, një note që do kesh dhe që përfaqëson të gjitha raportet e tua kundrejt të tretëve. Pra kundrejt bankave në qoftë se ke kredi për të kthyer, kundrejt tatimeve në qoftë se ti ke detyrime të papërmbushura, kundrejt energjisë elektrike, ujit, apo në qoftë se edhe një kompanie që shet me kredi dhe ti nuk e ke paguar. Pra çdo marrëdhënie tjetër që ka të bëjë me paratë, duhet të jetë e pasqyruar në Byronë e Kredisë. Dhe Byroja e Kredisë mban të gjithë regjistrin dhe ndihmon në momentin që ti të duhet të marrësh, bën një kërkesë, merr scoring nga ata e paraqet në institucionin përkatës dhe është shumë më thjeshtë për të matur rrezikun e personit apo të subjektit kundrejt një marrëdhënie të re kredidhënie.”
“Viti 2026 do të ketë ndryshime, sepse do jetë një vit që sektori financiar duhet të plotësojë detyrimet në kuadrin e përafrimit të legjislacionit. Pritet të kemi projektin e ri të ligjit për bankat, për Bankën e Shqipërisë, ndoshta do të kemi rregullore të reja që na interesojnë në si banka dhe një projekt i madh, shumë i ndjeshëm për ekonominë do të jetë instant payment. Ne atë kemi më kryesorin bashkë me dy projektligjet e tjera, sepse kjo konfiguron sistemin e pagesave. Nga ana tjetër, edhe kuadri ligjor mund të ketë ndryshime, sepse përafrimi me kushtet e Bashkimit Evropian sigurisht rrit standardet.”
Prej 19 vitesh, nuk është licencuar asnjë bankë e re në Shqipëri. Aktualisht, në vend operojnë 11 banka, shumica prej tyre me kapital të huaj dhe një pjesë më e vogël me kapital vendas. Kjo do të ndryshojë në 2026.
Sistemit bankar do i shtohen edhe dy banka të tjera, njëra me degë fizike dhe tjetra plotësisht digjitale.
Në 2024, Banka turke Ziraat paraqiti një kërkesë pranë Bankës së Shqipërisë për licencimin e degës së saj të parë në Tiranë. Banka Qendrore dha miratimin paraprak për licencim në 2025, ndërsa në 2026 pritet të nisë operimin, pasi të ketë plotësuar të gjitha kushtet e parashikuara në ligjin “Për bankat në Republikën e Shqipërisë” dhe aktet nënligjore në zbatim të tij.
Ziraat do të jetë banka e dytë me kapital turk në Shqipëri. Një bankë e tillë, e cila është e specializuar për huadhënien ndaj bizneseve që operojnë në fushën e bujqësisë, pritet ta rrisë më tej mbështetjen financiare ndaj këtij sektori.
“Ziraat Bank” është një bankë tregtare që operon në Turqi prej vitit 1863. Jashtë territorit të Turqisë, aktiviteti i saj shtrihet edhe në 19 shtete të tjera, si: Mbretëria e Bashkuar, Bullgaria, Greqia, Kosova, Qiproja Veriore, etj.
Shumë vite më parë, ka pasur tentativa për të ngritur një bankë të specializuar në kredi rurale në Shqipëri.
Në maj 1930, qeveria e Ahmet Zogut shpalli Ligjin për Reformën Agrare dhe krijimin e Bankës Bujqësore, me kapital prej 5 milionë frangash ari, të mbledhura nga burime publike dhe fiskale. Fondet e para u siguruan, por u përdorën për mbulimin e deficitit buxhetor, duke vonuar ngritjen e bankës. Nisma u ringjall në 1936–1937, me kapital prej 2,8 milionë frangash ari, këtë herë të financuar plotësisht nga shteti italian.
Në fund të 1937-s, banka nisi veprimtarinë në Tiranë, Korçë, Vlorë dhe Shkodër, duke ofruar kredi me interes 6–7% për farëra, plehra dhe mekanikë bujqësore – institucioni i parë i specializuar në kreditimin rural.
Pas 15 majit 1939, banka u përthith nga Banka e Napolit Shqipëri, duke humbur autonominë e vetme shtetërore në fushën bujqësore dhe duke u kthyer në simbol të ndërthurjes mes nevojës për zhvillim dhe varësisë financiare nga Italia.
Pas Ziraat, Banka e Shqipërisë i ka hapur rrugën një banke tjetër që të futet në treg. Banka Qendrore ka dhënë miratimin paraprak për licencimin për herë të parë të një banke digjitale në vend, JET Bank, e cila pritet të fillojë operimin online gjatë 2026.
Bankat që funksionojnë plotësisht online kanë zakonisht fitim më të ulët se ato tradicionale, për shkak të kostos më të lartë të depozitave dhe shpenzimeve fikse. Ato ofrojnë përgjithësisht norma më të larta interesi, pasi mundohen ta zgjerojnë tregun e tyre me një bazë klientësh që janë më të ndjeshëm ndaj çmimeve sesa ajo e bankave fizike.
Hyrja e dy bankave të reja në tregun bankar mund të ndikojë në rritjen e konkurrencës dhe të detyrojë bankat e tjera që të ulin normat e interesit, të ofrojnë produkte të reja për huamarrësin dhe gjithashtu investojnë në teknologji të reja.
