Nga Luan Rama
Pas kalasë, nën hijen e së cilës lindi dhe u rrit vetë qyteti, Qafa e Pazarit është mbase adresa më e vjetër dhe më e njohur e Gjirokastrës. Ajo është edhe adresa më e kërkuar. Ndoshta sepse prej Qafës së Pazarit mund të zgjedhësh të shkosh mandej gjithkund tjetër nëpër qytetin e gurtë, bukuritë e të cilit shpërfaqen magjishëm rreth e për rreth kalasë. Prej andej mund të marrësh udhë për të hyrë në qytetin “ndoshta më të pjerrëtin në botë”, siç e ka përshkruar Ismail Kadare.
Që prej kur kronisti bizantin Johan Kantakuzeni, siç dëshmohet nga burimet historike, e përmend për herë të parë Argyrokastrën në vitin 1336 e tëhu, qyteti është rritur e imponuar me bukurinë dhe madhështinë e vet.
Vepra më e bukur dhe më përfaqësuese e shkruar për Gjirokastrën është “Kronikë në gur” e Kadaresë, shkrimtarit shqiptar më të njohur dhe më të vlerësuar në botë.
Romani është një homazh kushtuar qytetit dhe njerëzve të tij; është një monument i gjallë ku historia, vetë qyteti dhe çdo gur i tij bëhen dëshmitarë të përjetshëm.
Gjirokastra, e bashkë me të edhe Shqipëria, sot do të kishte një fitues të çmimit “Nobel” në panteonin e vet të nderit, nëse, për paradoks e për turp, një tjetër gjirokastrit, një ish-ambasador nga ata të shumtët që vinë e venë si ujët në zallishte, nuk do të rreshtëte së vjelluri vrer në korridoret e Akademisë së Suedisë.
Shtëpia ku u lind Kadareja, e bërë muze pak vite më parë, gjendet ca më tëposhtë Qafës së Pazarit. Sokaku i të Marrëve e bashkon shtëpinë e shkrimtarit me shtëpinë ku u lind Enver Hoxha, sot Muzeu Etnografik i qytetit, një nga qendrat më të vizituara nga turistët e shumtë vendas e të huaj që i mësyjnë Gjirokastrës në çdo kohë; një vend ku historia, tradita dhe kujtesa bashkohen, duke të ftuar të udhëtosh në kohë.
“…Në këtë lagje ishin të bukura dhe të pangjashme me asgjë sidomos mbrëmjet. Kur dëgjoja njerëzit që thoshin ‘’mirëmbrëma!’’, menjëherë më shkonte mendja tek oborri i shtëpisë së babazotit, ku jevgjit, që banonin në odajashtën e shtëpisë, i binin violinës, ndërsa babazoti rrinte në shezlong dhe thithte çibukun e tij të madh e të zi.”
Nuk e di pse më erdhi ndërmend ky përshkrim i Kadaresë në “Kronikë në gur”, ndërsa qëndroja përballë portës së shtëpisë së shkrimtarit, duke u përpjekur të gjej me sytë e imagjinatës babazotin e tij, mbështjellë me tymin që lëshonte prej çibukut të madh e të zi dhe i përhumbur nën melodinë e muzikës së violinës së jevgjve.
Mbase për shkak të një debati krejt të kotë që është ndezur publikisht ditëve të fundit, ngase një drejtuese e njohur e një emisioni televiziv përdori, pa të keq, shprehjen “si pushka e jevgut”.
Dhe thashë me vete sa mirë që Kadareja e ka shkruar veprën e vet në atë kohë. Në këtë kohë nuk do të mund të na e jepte dot atë pamje “tek oborri i shtëpisë së babazotit, ku jevgjit […] i binin violinës”.
Edhe imzot Nolin, po të qe gjallë e të na rrëfente se si u ndodh edhe ai një herë në ato zijafetet që organizonte ministri i tij i Luftës dhe ku u çudit nga vallet e bukura të jevgjitkave të Shqipërisë, kushedi se si do ta kishin kryqëzuar nëpër ekrane e portale moralizuesit dhe parimtarët e devotshëm të kohës sonë.
Por le t’i lëmë Nolin dhe Kadarenë në paqen e tyre të përjetshme. Letërsia ka ligjet e veta dhe shkrimtarët u binden vetëm ligjeve të letërsisë.
Le ta lemë edhe oborrin e shtëpisë së babazotit të Kadaresë dhe të kthehemi në Qafën e Pazarit. Aty më pret Dorian Veliu, gjirokastriti i mirë nga Fushëbardha.
“FURRA”, NJË NGA ADRESAT MË TË KËRKUARA TË QYTETIT…
Nuk e kam fjalën për furrën e xha Xhevatit, të Xhevat Avdallit, bukëpjekësit të njohur të Gjirokastrës, i cili u bë edhe më i njohur në mbarë Shqipërinë falë këngës.
Për më shumë se gjashtëdhjetë vjet ai i priu këngës polifonike të Gjirokastrës. U bë njësh me të, aq sa në Gjirokastër edhe sot thonë se Xhevati ishte kënga dhe kënga ishte Xhevati.
Unë për herë të parë e kam parë Xhevat Avdallin në Festivalin Folklorik Kombëtar të Gjirokastrës, të vitit 1978.
E kam njohur prej një kënge të ansamblit të Mirditës. Sepse, Mirdita i kushtoi një këngë gjirokastritit të këngës, një rast i rrallë për atë kohë.
E pat kënduar Lindita Vladi kur qe ende fëmijë e nuk i pati mbushur as dhjetë vjet, lindur e rritur në Kurbnesh. Akoma i mbaj mend disa nga vargjet e asaj kënge:
“Solla zanin n’festival,
kang’ e valle t’moshës time,
lule t’kuqe sot t’i fal
Gjirokastrës trime…”
Në përfundim të këngës Xhevat Avdalli del në skenë e madhe të festivalit dhe me Linditën në krah merr edhe tufën e luleve të respektit dërguar nga Mirdita.
Me Xhevat Avdallin, kënga e bukur polifonike e Gjirokastrës nuk pati vetëm bartësin e vet besnik; pati edhe zërin më përfaqësues, që na e solli dhe e përcolli atë këngë prej një kohe në tjetrën me virtuozitetin e njeriut që, më shumë se zërin, i dha asaj shpirtin. Ndaj nuk mund të jesh në Gjirokastër e të mos kujtosh me nderim edhe Xhevatin e bukës dhe të këngës gjirokastrite.
Dori është ndër më të njohurit e Qafës së Pazarit. Ai, bashkë me të vëllanë, Albanin, kanë ngritur aty një nga bizneset më të suksesshme.
“Furra” për të cilën po ju rrëfej është ndër restorantet më me emër të qytetit. Cilitdo që mund t’i drejtohesh në Gjirokastër për të të ndihmuar me ndonjë restorant ku mund të shijosh kuzhinën aq të famshme të gjirokastritëve, pa asnjë mëdyshje do të të thotë:
“- Shko te ‘’Furra’’ në Qafën e Pazarit.”
Restoranti është gjithmonë plot, sidomos në mbrëmje. Gjallëria e mbrëmjeve në gjithë Qafën e Pazarit është mbresëlënëse dhe është edhe më e magjishme prania e aq shumë njerëzve në atë pak vend.
Me Dorin njihem prej shumë vitesh. Jetonte e punonte në Tiranë, por iku dhe u kthye në Gjirokastër. Ndjehet i kënaqur me punën që bën.
— Eja se do të të shpie andej nga “ana tjetër”, — më thotë, dhe drejton dorën nga ajo pjesë e qytetit ku gjendet universiteti me emrin e albanologut më të madh shqiptar, Eqrem Çabej.
Në fakt, Dori, kur thotë “ana tjetër”, nuk e ka fjalën në kuptimin gjeografik. “Ana tjetër” janë bukuritë e padukshme të Gjirokastrës.
Të dy bashkë marrim tatëpjetë udhës që të shpie andej. Ecim nëpër muzeun e gjallë e të gurtë, duke lënë pas njëra‑tjetrës shtëpitë ku, në nivelin e çatisë së njërës, gjenden themelet e tjetrës, dhe shohim se si “qyteti i pjerrët, ndoshta më i pjerrëti në botë”, i ka thyer të gjitha ligjet e arkitekturës dhe urbanistikës.
Aty ku mbaron kalldrëmi dhe nis asfalti, bashkë me rrugën ndryshon edhe pamja e qytetit. Një lagje e dalë boje, me pallatet e kohës së socializmit, na bën të kuptojmë se po “hyjmë” në një kohë tjetër. Mureve të gurtë ua kanë zënë vendin ato me tulla. Uniformiteti është i bezdisshëm, lodhës. Mediokriteti arkitekturor dhe urbanistik ka lënë gjurmën e vet.
Të paktën, bashkia mund dhe duhet të bëjë diçka për të ndryshuar pamjen; të rregullojë fasadat, të riparojë rrugët dhe ndriçimin e qytetit. Por të mendojë edhe më shumë për lulet dhe gjelbërimin. Sepse Gjirokastra nuk është vetëm ajo e gurta. Gjirokastra ka qenë edhe e luleve.
Gratë nikoqire të Gjirokastrës, anetë zemërmira e duararta kanë ditur që mbi gur të rrisin lule, dhe lulet po aq bukur t’i “rrisin” edhe në qëndismat, sixhadetë e qilimat; të gjitha vepra arti prej duarve të tyre.
Edhe në këtë Gjirokastrën tjetër të kohës së socializmit ka plot pasuri e bukuri që duhen shpërfaqur dhe shërbyer.
Universiteti i Gjirokastrës është nderuar me emrin e Eqrem Çabejt. Nuk di të them se sa universiteti e nderon emrin e shkencëtarit të madh, por Gjirokastra — dhe kur them Gjirokastra kam parasysh jo vetëm drejtuesit e bashkisë apo deputetët e zonës, por edhe përfaqësuesit e zërit qytetar — është në borxh me Eqrem Çabejn.
Edhe pse ai është një nga mendjet më të mëdha shqiptare, vëmendja, kujtesa dhe nderimi për të në qytetin e tij nuk kanë një adresë, nuk kanë një shenjë. Shtëpia që duhej të ishte muze është rrënuar. Dhe si ajo janë lënë jashtë vëmendjes dhe përkujdesjes edhe shtëpia e Çerçiz Topullit, edhe shtëpia e Musine Kokalarit.
Në Rrëshenin e Mirditës ku Musineja vuajti internimin e pasburgut, një nga rrugët kryesore të qytetit mban si nderim emrin e shkrimtares nga Gjirokastra. Po, po, të shkrimtares nga Gjirokastra.
Sepse emri i saj, më parë se të bëhej i njohur prej vuajtjeve dhe persekutimit në regjimin komunist, tërhoqi vëmendjen me librat që botoi në fillim të viteve 1940.
Sikur asgjë tjetër të mos kishte shkruar, por vetëm “Siç më thotë nënua plakë” (libër me tregime, që në fakt është një dëshmi unike dhe monumentale për të folmen e Gjirokastrës, botuar më 1941), do të mjaftonte që një monument i saj të nderonte dhe zbukuronte qytetin.
ATY KU GJIROKASTRA E GURËVE SHNDËRROHET NË GJIROKASTRËN E NGJYRAVE
Stefan Arseni na pret në një prej kryqëzimeve atje poshtë. Dori e ka lënë me të që të shkojmë bashkë dhe t’i bëjmë një vizitë në studion e tij të punës, piktorit Stavri Çati.
— Po ta quash plak, të zemërohet, — më thotë Dori. — Dhe mos e pyet për moshën, se nuk ta tregon.
Po ç’lidhje ka mosha me Stefan Arsenin? Vitet për të janë vetëm numra në kalendar. Mosha e tij është ajo e hapave, e ecjes, e ritmit të jetës së mbushur plot. Ai rend sa nga njëra anë në anën tjetër të qytetit, gjithmonë i pranishëm dhe i vëmendshëm kur është fjala për veprimtari që kanë të bëjnë me artin, kulturën, traditën, historinë dhe trashëgiminë.
Elegant dhe me trupin drejt, Stefani ecën i pari dhe, edhe pse është në të nëntëdhjetat, ngjitet shkallëve të pallatit në katin e pestë ku ka studion piktori. Është për t’u patur zili.
Stavri Çaton e gjejmë mbi telajo, mes bojërash, me penelin në dorë. Pas portës që na hapet për të hyrë në studion e tij, mbetur prej kohës kur shteti ndërtonte studio për piktorët dhe skulptorët, në të vërtetë hyjmë në Gjirokastrën tjetër: në Gjirokastrën e ngjyrave.
Çfarë fati të lindësh piktor dhe të jetosh në Gjirokastër! Magjia e shpirtit të qytetit ndez, ushqen dhe ndih muzën e artistit.
Në tablotë e shumta gjejmë jetën e qytetit, rrugëtimin e vetë piktorit në mbi gjashtëdhjetë vjet krijimtari. Gjejmë Gjirokastrën që ishte dhe që nuk është më.
Ndërsa Stavri nis e më më flet për jetën e vet krijuese nëpër gjithë këto vite, duart krejt pavetëdijshëm ledhatojnë punët e vëna stivë, njësoj siç prindi ledhaton kokën e fëmijës.
— Në këto piktura është e gjithë jeta ime, — thotë ai me emocion.
Më tërheq vëmendjen një kompozim në vaj, me shtëpitë e Gjirokastrës si një mozaik me fytyra njerëzish që ngjajnë si një grup polifonik.
— Është Gjirokastra që vajton. Vajton ikjen, braktisjen, — thotë me dëshpërim artisti. — Janë shtëpitë e mbetura bosh që, më shumë se nga koha, rrënohen nga dhembja, nga mungesa, nga boshi.
— Stavri Çati është njeri i rrallë, — më thotë për të shkrimtari Koço Kosta. — Artist në shpirt, por edhe qytetar me shumë dinjitet. Është njeri fisnik që të imponon respekt.
Koço Kosta nuk është kaq i lirë në lëvdata e vlerësime për të tjerët. Jeta e ka vënë shpesh në sprovë dhe, në jo pak raste, i ka dhënë të drejtë. Por kur flet për Stavrin, nuk heziton të shprehë gjithë emocion, respektin dhe nderimin e tij.
— Eja në shtëpi, do të të tregoj një punë shumë të bukur të Stavrit, — më thotë Koçoja. — Do të të le ta fotografosh; është e vitit 1983.
Shkoj me kënaqësi të veçantë dhe, mes shumë pikturave e relikteve, akuareli i Stavrit, i titulluar “Murgana”, është vënë në krye të vendit dhe është nga punët më të dashura për shkrimtarin dhe bashkëshorten e tij.
— Është një peizazh nga Sotira e tij, — thotë Koçoja.
Dhe me gjasë, ai lirizëm i beftë e aq poetik që dominon punët e Stavri Çatit e ka burimin në Sotirën e bukur.
— Kam patur një mik të mirë nga Sotira, — i them jo pa krenari.
Ai gjithë sy e veshë pret se për kë e kam fjalën.
— Profesor Theodhori Bejin, — vijoj unë.
— Eh, ç’burrë që qe! — vijon Stavri, dhe të dy nisim e sjellim në bisedë mbresa për njeriun e mirë që rron në kujtimet e atyre që e patën njohur e që punuan me të.
Kalaja, shtëpitë e gurta, sokakët dhe rrugicat me kalldrëm të qytetit nuk ia kanë zbehur lirizmin Stavri Çatit. Por, mendoj se edhe pasioni dhe përkushtimi për kostumografinë ia kanë latuar më shumë, ia kanë bërë më elegant.
— Kostumet popullore janë një pasuri e paçmuar e Gjirokastrës, që mbartin dhe trashëgojnë vlera të rralla, por që po shkatërrohen, — thotë me trishtim mjeshtri, i cili është marrë gjithë jetën me kostumet e pasura e të larmishme të Gjirokastrës dhe zonave përreth: Dropullit, Lunxherisë, Zagorisë, Pogonit, Kurveleshit të Poshtëm, Labërisë.
— Çfarë ekspozohet dhe shitet sot, shumica nuk janë kostume popullore. Janë sajesa pa asnjë vlerë dhe, ç’është më e keqja, këto lloj kostumesh gjenden edhe nëpër muzetë tona, — nënvizon me shqetësim Stavri Çati, duke shpjeguar se kostumet popullore, që të jenë të tilla dhe të kenë vlerë, duhet t’u nënshtrohen disa rregullave strikte: duke nisur nga etimologjia e tyre, motivet, mënyra e qepjes, koha dhe vendi i prodhimit, materiali i përdorur e kështu me radhë.
Stavri Çati; artisti, piktori, etnografi, kostumografi, studiuesi e mbi të gjitha, qytetari i mirë dhe patriot, është njëri prej atyre që me artin e vet i ka dhënë Gjirokastrës një pjesë të çmuar të bukurisë së padukshme të saj.
— ËSHTË MINIERË E ARTË GJIROKASTRA…
Ja, kështu më tha Koço Kosta kur i thashë se po shkruaj një reportazh për “anën tjetër të Gjirokastrës”. Dhe ka të drejtë.
Sepse Gjirokastra nuk është vetëm ajo që vizitohet, ajo që duket nga larg dhe nga afër. Gjirokastra është edhe ajo që përjetohet.
Gjirokastra nuk i ka dhënë Shqipërisë vetëm Ismail Kadarenë. I ka dhënë edhe shkrimtarë të tjerë.
Dritëroi ynë ka qenë nxënës në gjimnazin e Gjirokastrës. Aty nisi ai të ndjejë Dritëronë që do të vinte.
Nga Gjirokastra është edhe Mumtaz Dhrami. Emër shumë i madh. Prej veprës dhe kontributit si qytetar, si artist, si intelektual. Njëri nga skulptorët tanë më të shquar.
Viti 2026 është viti i nëntëdhjetëvjetorit të lindjes së skulptorit.
Sa nder do t’i bënte vetes bashkia e Gjirokastrës po ta shpallte vitin 2026 “Vitin e Mumtaz Dhramit” e, me këtë rast, t’i rikthente qytetit një përmasë të munguar: galerinë e arteve.
Le ta marrë kryetari i bashkisë së Gjirokastrës Mumtaz Dhramin dhe ta ulë në krye të vendit siç e meriton, se kështu nderon Gjirokastrën. Le ta marrë edhe Ksenofon Dilon, “djaloshin” 93-vjeçar, se edhe ai është një tjetër artist i madh që Gjirokastra i dha Shqipërisë.
Imagjinoni për një moment gjithë kohën e mbetur të vitit të mbushur me veprimtari arti e kulture, me ekspozita dhe konferenca, me Mumtaz Dhramin dhe Ksenofon Dilon në krye e dhjetëra e dhjetëra artistë, piktorë e skulptorë, shkrimtarë e muzikantë, etnografë e kritikë nga Gjirokastra, Shqipëria mbarë, por edhe nga Kosova e viset e tjera shqiptare, nga bota arbëreshe e gjithkund tjetër ku jetojnë shqiptarë, të gjithë mbledhur në Gjirokastër, për të kuptuar se çfarë dimensioni e vlere do t’i jepnin qytetit e jetës së tij.
Në këtë mënyrë bashkia e Gjirokastrës do t’i shpëtonte nderin vetes. Është ende në kohë. Le t’ia nisë punës duke nxjerrë nga burgu e harresa pasurinë e madhe të veprave të artit që i ka lënë kthinave të kalasë. Të programojë dhe të organizojë ekspozita, takime e festivale me skulptorë dhe me piktorë shqiptarë e të huaj, me të famshëm, të afirmuar e të rinj.
Le të mësojnë drejtuesit e bashkisë nga ajo që bën prej kohësh botuesi i njohur dhe miku i piktorëve e skulptorëve, Fatmir Toçi. Kush nuk do të donte të vinte në Gjirokastër!…
Në Palortonë, atje ku Sokaku i të Marrëve lidh shtëpinë ku u lind Enver Hoxha me shtëpinë ku u lind Kadareja, vetëm pak më poshtë ka banuar edhe një tjetër gjirokastrit: Vangjel Koça.
Ai qe gazetar, përkthyes, publicist dhe kritik e mendimtar në periudhën mes dy luftrave botërore, i njohur me emrin e penës Vangjo Nirvana. Një nga mendjet më të ndritura të kohës së vet bashkë me gjirokastritin tjetër Branko Merxhani.
Themeluesi i neoshqiptarizmës, Merxhani është po aq edhe themeluesi i sociologjisë shqiptare. Vizionar e me kurajon e njeriut të angazhuar, bashkë me Vangjel Koçën, u përpoqën të krijonin një sistem të mendimit modern shqiptar.
Emrat e tyre dhe, edhe emra të tjerë prej të mëdhenjve që Gjirokastra i dha Shqipërisë, historisë e identitetit të saj mungojnë në një monument apo basorelief që gjendet në një anë a kthinë të Sheshit të Çerçizit. Në fakt fjala më korrekte në kuptimin profesional për të është altorelif, që në shqip do të thotë reliev i lartë, prej se figurat dalin më shumë se gjysmën e volumit të tyre jashte sfondit. Nën titullin “NDERI I QYTETIT” aty janë vendosur portretet e Eqren Çabejt, Vasil Labovitit (mjek i shquar), Musine Kokalarit, Reuf Ficos (diplomat) dhe Ismail Kadaresë.
Po përse vetëm këta e jo të tjerë po aq të famshëm?
Përse nuk është aty edhe Koto Hoxhi, patrioti i madh i arsimit e dijes që shkonte shtëpi më shtëpi në Gjirokastër e jepte mësim falas për fëmijët?
Po Pandeli Sotiri? Po Muço Qulli? Po Hamit Kokalari? Po Thoma Papapano?Po Hysen Hoxha? Po Zihni Sako? Po Xhanfize Keko, Xhani e dashur e filmave aq të bukur? Po Feim Ibrahimi? Po Jorgo Bulo? Po Lefter Dilo? Po Farudin Hoxha, akademiku dhe inxhinieri i talentuar i digave të hidrocentraleve që mbajnë me dritë Shqipërinë?
Po shkencëtarja e parë shqiptare Sabiha Kasimati, pse nuk është në “Nderin e Qytetit”?!
Zonjat Kasimati e Kokalari, më parë se viktima të rregjimit komunist, qenë intelektuale, shkencëtare njëra e shkrimtare tjetra, por që për këto merita nuk përmenden e as njihen sa duhen, sepse politikës i ka vlejtur që të flasë per to vetëm si të persekutuara nga rregjimi i kohës së komunizmit.
Po kush më mirë se sa vetë bashkia dhe Gjirokstra mund të flasë e të krenohet me to?
Unë përmenda vetëm disa emra, pa dashur aspak dhe pa pretenduar të shkruaj historinë e Gjirokastrës. Se mbi të gjitha, nuk më takon e as mundem ta bëj. Por, një mendim mund ta them. Gjirokastra ka edhe shumë e shumë të tjerë që kanë lënë gjurmë dhe që meritojnë nderim. Duke i nderuar ata, kuptojmë dhe njohim edhe më mirë vetë Gjirokastrën.
Sepse e tillë është Gjirokastra. Njësoj si me shtëpitë ku, në nivelin e çatisë së njërës, gjenden themelet e tjetrës, ndodh edhe me emrat e saj të mëdhej. Në lartësinë e emrit të njërit, gjenden “themelet” e lartësisë së tjetrit. E të gjithë bashkë krijojnë mozaikun që gjendet në “minierën e artë”, në atë që është ana tjetër e Gjirokastrës — bukuria e padukshme, të cilën ciceronët nuk ta thonë.
